Eline eleýli, halqyna qalaýly, abzal aǵalarymyzdyń biri ári biregeıi Tóregeldi Sharmanovtyń «Qundylyqtar quldyraýy» atty maqalasy meni de úlken oıǵa qaldyrdy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń T.Sharmanovpen telefon arqyly habarlasyp, keıinnen qazaq baspasóziniń qarashańyraǵy «Egemen Qazaqstanda» taqyrypty odan ári jalǵastyrý jóninde basylym basshysy Saýytbek Abdrahmanovqa tapsyrma berýi teginnen-tegin emes. О́ıtkeni, bul maqalaǵa búgingi kúnniń ózekti máseleleri, ǵylym áleminde órship bara jatqan jalǵan ataqqumarlyq, «qalyptasyp úlgergen jappaı toıqumarlyq, astamshylyq, ysyrapshyldyq», «eńbek turǵysynan ózara básekelestikke túsýdiń oıymyzǵa kele bermeıtini», búgingi óskeleń urpaqtyń burynǵylardyń ónegesinen sabaq almaıtyny osynyń bári, saıyp kelgende, qundylyqtardyń quldyraýyna, «jeńildiń astymen, aýyrdyń ústimen» ǵana júretin, mamandyǵynyń qyr-syryna úńilip, úırenýge tyryspaıtyn, taıaz oıly, toǵyshar urpaq» tárbıeleýge ákelip soǵatyny arqaý-ózek bolǵan. «Qundylyqtardyń búgingi quldyraýy erteńgi kúnge qazylǵan ormen teń. Bolashaqta opyq jegizbes úshin qoǵamda qazirgi qalyptasqan jónsiz-josyqsyz minez-qulyqty, zııandy áreketterdi joıý jolynda qoǵamdyq kúshterdi jumyldyrǵanymyz jón. Halqymyzdyń bolashaqta órkenıet kóshine ilesip, ilgeri damýy úshin ózgeni de, ózimizdi de syılaı biletin, ishki-syrtqy mádenıetimizdi tanıtyn ýaqyt jetkendeı», – dep túıindeıdi óz oıyn maqala avtory. Iá, jaman ádet der kezinde otalyp otyrmasa, qaýlaı ósip, keıinnen boı bermeı ketetin aramshóp ispetti. Osy oraıda «Jasta bergen tárbıe, jas qaıyńdy ıgendeı» degen halyq danalyǵy oıǵa oralady. О́kinishtisi sol, kóptegen jastardyń boıynan búginde ulttyq namys pen ulaǵatty kóre almaısyń. Munyń ózi eń aldymen otbasyndaǵy tárbıeniń olqylyǵynan, el aǵasy derlik laýazymdy qyzmetter atqaratyn, dúıim elge tulǵa bolarlyq azamattardyń azaıyp bara jatqanynan, ulttyq namys pen ulaǵattyń kemistiginen be degen oıǵa qalamyn. Máselen, qyzmet babyna baılanysty keń-baıtaq Qazaqstandy kóp araladym. Sondaı-aq, elimizdiń túkpir-túkpirinen jıi kelip jatatyn aryz-shaǵymdar men ótinish hattardy da kóp kórdim. Solardyń basym kópshiligine basshy qyzmette júrgen laýazymy joǵary adamdardyń tońmoıyndyǵy men tóreshildigi, adam taǵdyryna atústi qaraıtyndyǵy, bedireıgen bezbúırektigi arqaý bolady, osyndaı oǵashtyqtarǵa renish bildiriledi. Mundaı teris qylyqtarǵa jol beretin basshylardyń issaparlar barysynda kezigip qalatynyn ózim de baıqap kelemin. Osyndaı basshylarǵa der kezinde tıisinshe shara qoldanylyp, joǵaryda atap ótkenimdeı, aramshóp sııaqty jaılap alǵan jaman ádetterdiń túp-tamyryna túbegeıli balta shabylyp jatsa, áli de kóptegen keleńsizdikterden arylyp, jaqsylyqqa qaraı betburys jasaýǵa bolar edi. О́kinishtisi sol, alǵashqy kelgen kúninen bastap tek qana qazyna qarjysyn qymqyrýdy oılap áreket etetin, kadrlardy qarym-qabiletine qaraı emes, kerisinshe, jershildik, tamyr-tanystyq, paraqorlyq turǵysynan ózine saı keletin sybaılastardy tańdaıtyn basshylardyń barǵan saıyn kóbeımese, azaımaı otyrǵany, jergilikti, aýdan, oblys ákimderinen bastap, mınıstrlerge deıingi laýazymdy basshylardyń myńdap emes, mıllıondap jep ketip jatqany jáne osynyń bári tıisti memlekettik organdarda der kezinde emes, bolary bolyp, boıaýy sińgennen keıin kesheýildep baryp anyqtalatyny qynjyltady. Al Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen qabyldanǵan Memlekettik qyzmetshilerdiń «Ar-namys» kodeksinde «Azamattarmen jáne zańdy tulǵalarmen qarym-qatynastarda memlekettik qyzmetshi qarapaıymdylyq tanytýǵa, óziniń laýazymdyq jaǵdaıyn, sonyń ishinde kólik, servıs jáne ózge de qyzmetterdi alý kezinde bas kórsetpeýge jáne paıdalanbaýǵa, óziniń is-áreketterimen jáne sheshimderimen qoǵam tarapynan negizdi synǵa ushyramaýǵa, ótinishterdi qaraý kezinde tóreshildik pen sózbuıdaǵa salmaýǵa tıis» ekeni taıǵa tańba basqandaı aıqyn aıtylǵan. Osy oraıda, tek jaǵymdy is-áreketterdi ǵana ómirine aınymas serik etken, óshpes ónege, ózindik iz qaldyrǵan abzal aǵalar oıǵa oralady. Báıken Áshimov, Qarataı Turysov, Maqtaı Saǵdıev, Saǵıdolla Qubashev, О́zbekáli Jánibekov, Mıhaıl Esenálıev sııaqty elimizdiń órkendep damýyna ólsheýsiz úles qosqan taǵy basqa da aǵalardy artynan ergen keıingi inileri áli kúnge deıin saǵynyshpen eske alyp otyramyz. О́ıtkeni, olardyń bári elimizdiń búgini men bolashaǵyn qalyptastyrý úshin eren eńbek sińirgen, ózderi de ulttyq tárbıeniń qaınar bulaǵynan qanyp simirgen, dúıim eldi sońynan ertip, kóptiń kóńilinen shyǵa bilgen kórnekti tulǵalar. Ásirese, qandaı úlken qyzmetter atqarsa da atamyz qazaqtyń «ulyq bolsań, kishik bol» degen qaǵıdasyn berik ustanǵan, qashan kórseń de bir qalyptan aspaǵan, óziniń aıtar oıyn baısaldy túrde jetkize bilgen, sabyrly minezimen kópshiliktiń syı-qurmetine bólengen Báıken aǵa Áshimovtiń ónegesi meni qatty qyzyqtyratyn. Osy atalǵan azamattardyń qaısy bolsyn ulty úshin qyrýar qajyr-qaırat jumsap, ulan-ǵaıyr eńbek sińirgen, ǵalamtordaǵy nebir anaıy kórinisterden bas almaı, ózderi de anaıylyq pen qatygezdikke, enjarlyq pen boıkúıezdikke boı uryp bara jatqan keıingi jastarǵa úlgi etip usynýǵa ábden bolatyn ulaǵatty tulǵalar, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkerleri. Bul rette ata-babalarymyz san ǵasyr boıy armandaǵan, taǵdyr syıyndaı bolyp qol jetkizilgen táýelsizdik tuǵyrynyń bıik te berik bolýy úshin elimizdiń qaı azamatynda, ásirese, memlekettik qyzmetshilerdiń boıynda, eń aldymen, ulttyq namys bolýǵa jáne ol kimdi bolsyn únemi qamshylap, ıgi isterge jeteleýge tıis dep oılaımyn. Bul el úshin, atameken jer úshin, jarqyn bolashaq úshin, eń bastysy, joǵaryda atap ótkenimdeı, táýelsizdigimizdi saqtap qalý úshin, naryqtyq qatynastarǵa birjola bet burǵan qoǵamymyzdyń qaryshtap alǵa basýy úshin óte qajet. Jalpy, ulttyq namys degenimiz aýqymy keń uǵym. Ol, eń aldymen, otbasynda ananyń sútimen, ákeniń ónegesimen, úıelmendik tárbıe taǵylymymen balanyń boıyna taraıdy. Qarshadaıynan ana tiliniń qadir-qasıetin sezinip jáne boıyna sińirip ósken jastardyń ultjandy da ulaǵatty, eljandy bolyp keletini baıqalyp júr. Sondyqtan da, biz Tóregeldi Sharmanov aǵamyzdyń maqalasynda oryndy atalyp ótilgen, bos dańǵazalyqqa boı aldyrǵan toıshyl urpaqty emes, qaı máselege bolsyn táýelsizdik tuǵyryn bıiktete túsý, elimizdi jańa belesterge kóterý múddesi turǵysynan qaraıtyn, úlkenge qurmet, kishige izet bildiretin, ataly sózge toqtaıtyn, ishimdikke, jeńil júriske, nashaqorlyqqa salynbaıtyn oıshyl urpaqty qalyptastyrýǵa tıispiz. Eń bastysy, Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna arnaǵan byltyrǵy Joldaýynda oryndy atap ótilgenindeı, «Táýelsizdikke qol jetkizgennen góri ony ustap turý áldeqaıda qıyn» ekenin túsine biletin bilimdi de bilikti, eljandy urpaqty tárbıelep qalyptastyrýǵa bar jan-tánimizben atsalysýymyz kerek. Qazaq ádebıeti alyptarynyń biri, zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýezov te óz kezeginde «El bolamyn deseń, besigińdi túze» dep beker aıtpasa kerek. Osy bir ulaǵatty sózdiń astarynda kóp jaılar bar. Besigińdi túze degeni, bala tárbıesine myqtap kóńil ból degeni ǵoı. О́kinishtisi sol, bizdiń bolashaǵymyz – balalardy tárbıeleý barysynda, joǵary oqý oryndaryn bylaı qoıǵanda jalpy bilim beretin mektepterdiń ózinde kóptegen keleńsizdikterdiń bar ekenin jasyra alamyz ba? Osy turǵydan kelgende Tóregeldi Sharmanov aǵamyz jany kúızelgendikten jurtshylyqqa jarııa etip otyrǵan oǵashtyqtarǵa, qoǵamdyq sanada oryn alǵan kereǵarlyqtarǵa, ǵylym salasyndaǵy jalǵan ataqqumarlyqqa, sondaı-aq, ysyrapshyldyq pen dańǵazalyqqa ákep soǵatyn toıqumarlyqqa, árıne, jol bermegenimiz jón. Osy oraıda, jalǵan ataqqumarlyq sııaqty táýelsiz elimizdiń alǵa basýyna kóp kedergi keltirip, ásirese, keıingi jastarǵa teris ónege kórsetip otyrǵan sybaılas jemqorlyqtyń elimizdi jaılap alǵan jegi qurt ekenin atap ótkim keledi. Búginde gazet betterinen, teledıdar habarlarynan sybaılas jemqorlyq qylmys faktileri týraly habarlardyń jıi beriletini baıqalady. Al memlekettik qyzmetpen múldem syıyspaıtyn mundaı soraqylyqtarǵa jol bergender arasynan aýyl ákiminen bastap vıse-mınıstr, mınıstrge deıingi, serjanttan generalǵa deıingi, aýdandyq deńgeıdegi sýdıadan Joǵarǵy Sot sýdıasyna deıingi laýazymdy adamdardy keziktirýge bolady. Solardyń ishinde kózge túsetin ózimizdiń baýyrlarymyz. Quddy bir sybaılas jemqorlyq bizdiń ultymyzdy jappaı jaılap alǵandaı áser qaldyrady. Áıtse de, sybaılas jemqorlyq elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ǵana órship ketti dep esepteıtin bolsaq, túbirinen qatelesken bolar edik. Álemniń túkpir-túkpirindegi kez kelgen elde jemqorlyqtyń bolyp kelgeni, áli de bolyp jatqany ótirik emes. Adamzat órkenıetiniń tarıhy sııaqty onyń túp-tamyry tym tereńde jatyr. Sybaılas jemqorlyq problemasy tek damýshy elderdiń nemese ótpeli kezeńdegi elderdiń ǵana problemasy emes. Memlekettik qurylys bir qoǵamdyq-saıası formasııadan ekinshisine aýysqanda sybaılas jemqorlyq qubylysynyń oryn alatyny baıqalyp qalady. Bul rette sybaılas jemqorlyq kórinister qazaq halqynyń mádenıetiniń eshqashan quramdas bóligi bolmaǵanyn aıtqym keledi. Ásirese, halqymyzdyń ádet-ǵurpynda, salt-dástúrinde alaıaqtyq, aıtqan sózde turmaýshylyq, jebirlik elementteri oryn alǵan emes. Jeń ushynan jalǵasqan jebirlik pen paraqorlyqqa adamdar árqashan jaratpaı qaraǵan. Máselen, zańdar jıyntyǵy bolyp sanalatyn «Jeti jarǵyny» taldap kórseńiz, odan paraqorlyq úshin jaza taǵaıyndaý týraly bapty keziktire almaısyz. Kisi óltirgeni, urlyq, qaraqshylyq jasaǵany, áıeldi zorlaǵany úshin qatań jaza taǵaıyndaý týraly baptar bar. Al jemqorlyqqa jatqyzýǵa bolatyn joǵaryda aıtylǵan qylmystar úshin jazalaıtyn baptar joq. Demek, jemqorlyq – bizdiń ata-babalarymyzdyń keıingi urpaqtaryna qaldyrǵan murasy emes. 1998 jylǵy 11 qarashada Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres komıssııasynyń tóraǵasy bolyp taǵaıyndalǵannan beri halyqaralyq qoǵamdastyqtyń ózin qatty alańdatyp otyrǵan osy bir ózekti máselemen úzbeı aınalysyp kele jatyrmyn. Ásirese, bılik organdarynyń jemqorlyq dertine shaldyǵýy elimizdiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik turǵydan álsireýine, jalpy, qoǵamdaǵy qylmys deńgeıiniń órship ketýine ákelip soǵatynyn, sonyń saldarynan azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń tıisinshe qorǵalýyna senimniń joǵalatynyn, sondyqtan da jemqorlyqtyń aldyn alý kóp jaǵdaıda memlekettik organdardaǵy laýazymdy tulǵalardyń sheshimder qabyldaý barysyndaǵy ádildigine baılanysty bolatynyn aıtýdan áste jalyqqan emespin. Amal ne, beti ashylǵan sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtardyń basym kópshiligi áli de bolsyn ishki ister organdary, burynǵy salyq polısııasy, prokýratýra men sot qyzmetkerleriniń úlesine tıedi. Azamattar tarapynan da negizinen oblystyq jáne qalalyq uıymdardyń, ishki ister, sot, ádilet, prokýratýra organdarynyń, qalalyq jáne aýdandyq ákimderdiń, sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdiń quqyqqa qaıshy keletin is-áreketterine, memlekettik qyzmetshilerdiń sybaılas jemqorlyqqa jol berip otyrǵanyna aryz-shaǵym jıi aıtylady. Jáne tekserý barysynda bul aryz-shaǵymdarda kórsetilgen soraqylyqtardyń anyqtalyp jatatynyn qynjyla otyryp málim etýge týra keledi. Keshegi totalıtarlyq kezeńnen qalǵan murany eńserýdegi qıyndyqtar jáne, eń aldymen, bıliktiń baqylaýsyzdyqtan baıaýlaýy, memlekettik qyzmetshilerge laıyqty jaǵdaılar jasaýdy qamtamasyz etýge memlekettiń qabiletsizdigi, zańnamanyń jetildirilmeýi, salyqtyq qysymnyń kúsheıe túsýi – mine, osynyń bári sybaılas jemqorlyqty týyndatatyn sebepter bolyp tabylady. Máselen, kásipkerge tym aýyr túsetin salyqtardy tólegennen góri, salyq ınspektoryna para bergenniń tıimdi ekeni belgili ǵoı. Bılik ınstıtýtynyń tıimsizdigi adalnıetti menshik ıelerin qorǵaýǵa qabiletsizdiginen aıqyn bilinedi. Sot sheshimderiniń oryndalmaýynan sot júıesiniń bosańdyǵy baıqalady. О́kinishke qaraı, adamdardy jerine, aımaǵyna, rýyna qaraı alalap qaraıtyn, ebin taýyp eki emes, pálen myń-mıllıon, mıllıardtap asaıtyn basshylardyń derti asqyna túspese, áli de azaıǵan joq. Mundaı basshylar bir komandamen jumys isteımiz degen syńarjaq qaǵıdany jeleý etip, óz qaramaǵyna tek joǵaryda atalǵan ólshemderge, jemqorlyq múddeleri turǵysynan ózderine saı keletin jaqyn adamdardy ǵana jumysqa qabyldaýdan tynar emes. Al qabyldanǵan adamnyń biliktiligi, adamgershilik qasıetteri jáne eń bastysy, munyń aqyry nege aparyp soǵatyny jershildik dertine shaldyqqan jemqor basshylardy esh tolǵandyrmaıtyn syńaıly. Sonda osyndaı soraqylyqtarǵa jol beretin qyzmetkerler attestattaý komıssııalarynan ótpegen be degen oıǵa qalasyń. Eger ótken bolsa, sol attestattaý komıssııasynyń basshylary nege jaýapqa tartylmaıdy? Demek, bul sharanyń da formaldi túrde ótkiziletin bolǵany ǵoı. Bul rette halqymyzdyń oıshyl aqyny, danyshpan Abaıdyń «О́sek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq, bes dushpanyń bilseńiz», degen ataly sózderin árqashan eske alyp, mundaı áreketterge barmaýymyz kerek. Sonymen birge, «Talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat raqym oılap qoı, bes asyl is kónseńiz» dep keıingi urpaqtaryna aıtyp ketken bes ulaǵatty isti múltiksiz oryndaýǵa barynsha talpynǵanymyz abzal. Qazaqstandyq ulttyq rýhtyń basty qaınar kózi ortaq rýhanı adamgershilik qundylyqtar negizindegi halyq birligi ekenin, adamdardyń «talǵamsyzdyqtyń, «mentter», qylmystar týraly kópirgen serıaldardyń, tutynýshylyq, oıyn-saýyq jáne taǵysyn-taǵylar sııaqtylardyń kóptiginen» sharshaǵanyn, bul rette jalpy ulttyq qundylyqtardy nyǵaıtýǵa bastaıtyn kúsh retinde bizdiń ıntellıgensııamyzdyń róli zor ekenin Elbasy N.Á.Nazarbaev taıaýda ǵana ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń XXII sessııasynda sóılegen sózinde taǵy da aıtyp ótti. ...Barlyq elder bárine ortaq bir problemamen betpe-bet kelip otyr. Ol asa aýqymdy aqparat tasqynyn aýdaryp úlgermeý máselesi. Álemdegi tehnıkalyq aqparattardyń 70 paıyzy – aǵylshyn tilinde. Elektrondy tasymal quraldaryndaǵy aqparattyń 80 paıyzy – aǵylshynsha. Japon, qytaı, orys, fransýz, arab, túrik jáne basqa da tilderdi qosa alǵandaǵy ózge tilderdiń úlesi nebári 20 paıyz. Osy tilderdi ǵana biletin adamdardyń aqparatqa qol jetkizý múmkindigi barynsha shekteýli. Bul aıyrmashylyqty eńsermeý tipten múmkin emes, dedi Elbasy. Osy turǵydan kelgende, bilimi bar jastarǵa kóbirek senim artý qajet dep oılaımyn. Ásirese, «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha jáne óz erkimen oqyp, shetelderdiń tájirıbesinen úırenip kelgen jas kadrlardy qyzmet baby boıynsha kóbirek kótergen jón sııaqty. Bir atap óterligi sol, «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha oqyp, elge oralǵan, búginde ár salada jumys istep júrgen jastardyń arasynda sybaılas jemqorlyq, qylmys jasaý faktileri joq ekeni qýantady. Eger qalyptasyp qalǵan orta, aram oıly «aǵalary» buzbasa, bolashaqta jemqorlyqqa batyl qarsy turatyndar solar bolady dep úmittenemin. «Ashynǵannan shyǵady ashy daýsym» demekshi, Tóregeldi aǵamyz aıtqan jáne basqa da soraqylyq ataýlyny joıý – búgingi kúnniń eń basty mindeti dep bilemin. Olaı bolsa, eń asyl qazynamyz – táýelsizdik tuǵyrynyń berik bolýy úshin, sondaı-aq, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev alǵa qoıǵan bes ınstıtýttyq reformalardy oıdaǵydaı júzege asyrý úshin joǵaryda atalǵan jónsizdikterdi, qoǵamymyzdyń ilgeri damýy úshin kedergi keltirip otyrǵan keleńsizdikterdi joıýǵa batyl betburys jasap, jalpy adamı qundylyqtardyń kózdiń qarashyǵyndaı saqtalýyn qamtamasyz etýimiz qajet. Elbasymyz eldi jańǵyrtýdyń 100 naqty qadamyn usyndy. Sol 100 qadamnyń ón boıynda adamnyń adam atyn saqtap qalatyn qundylyqtardy qasterleýdiń tetikteri altyn arqaý bolyp órilip jatyr. Bul qýantady, úmittendiredi, senim beredi.
Oralbaı ÁBDIKÁRIMOV, memleket jáne qoǵam qaıratkeri.
